Aristo; Plato’nun \u00f6\u011frencisi ve B\u00fcy\u00fck \u0130skender’in \u00f6\u011fretmeni. Yunan tarihinin en b\u00fcy\u00fck entelekt\u00fcel fig\u00fcrlerinden biri olan antik Yunan filozof ve bilim adam\u0131yd\u0131. Aristo bilimsel y\u00f6ntemi, bilimsel ara\u015ft\u0131rma i\u00e7in kullan\u0131lan s\u00fcreci yaratt\u0131. Etkisi, Helenistik (Antik Yunan) ve Roma d\u00f6nemlerinin bilim ve felsefesinin temelini olu\u015fturdu ve binlerce y\u0131l sonra bile bilimi ve felsefeyi etkiledi.<\/p>\n
Hem H\u0131ristiyan Skolastik felsefesi hem de Orta\u00e7a\u011f \u0130slam felsefesi i\u00e7in \u00e7er\u00e7eve ve ara\u00e7 olan felsefi ve bilimsel bir sistemin olu\u015fturucusudur. R\u00f6nesans’\u0131n, Reformasyonun ve Ayd\u0131nlanman\u0131n entelekt\u00fcel devrimlerinden sonra bile, Aristo kavramlar\u0131 Bat\u0131’n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce sisteminde sa\u011flam bir yer edinmi\u015ftir.<\/p>\n
Aristo’nun entelekt\u00fcel yelpazesi, biyoloji, botanik, zooloji, kimya, etik, tarih, mant\u0131k, metafizik, retorik, zihin felsefesi, bilim felsefesi, fizik, \u015fiir, siyaset teorisi, psikoloji gibi bilimlerin ve sanat\u0131n \u00e7o\u011funu kapsayan \u00e7ok geni\u015f bir yelpazeydi.<\/p>\n
Metafizik ve bilim felsefesinde oldu\u011fu kadar, etik ve politik kuramdaki yaz\u0131lar\u0131 da incelenmeye ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00e7a\u011fda\u015f felsefi tart\u0131\u015fmalarda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ak\u0131m olmaya devam ediyor.<\/p>\n
Aristo (Aristoteles), Yunanistan’\u0131n kuzeyinde, Makedonya’n\u0131n Chalcidic yar\u0131madas\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck bir kasaba olan Stagiros (daha sonra Stagira) ‘da do\u011fdu. Babas\u0131 Nicomachus, \u00f6nemli sosyal ba\u011flant\u0131lar\u0131 olan tan\u0131nm\u0131\u015f bir doktordu. Aristo’nun bilime olan ilgisi elbette babas\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan kaynaklan\u0131yordu, ancak Aristo \u00f6zellikle t\u0131p bilimi ile ilgilenmedi. \u00c7ocuklu\u011fu ve ilk y\u0131llar\u0131 ile ilgili ya\u015fant\u0131s\u0131 \u00e7ok net de\u011fildir. Babas\u0131n\u0131n Makedonya kral\u0131 ve B\u00fcy\u00fck \u0130skender’in dedesi olan Amyntas II’ye doktor olarak hizmet etti\u011fi biliniyor bu nedenle Aristo’nun \u00e7ocuklu\u011funun bir k\u0131sm\u0131n\u0131n burada ge\u00e7ti\u011fi s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n
Babas\u0131n\u0131n 367 y\u0131l\u0131nda \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra, Aristo, Platon Akademisi’ne kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Atina’ya g\u00f6\u00e7 etti. On yedi ya\u015f\u0131ndayken Platon’un filozoflar\u0131n e\u011fitimi i\u00e7in kurdu\u011fu okul olan Akademiye (M.\u00d6. yakla\u015f\u0131k 428-434) kat\u0131ld\u0131.\u00a0 Platon Akademisi’nde Plato’nun \u00f6\u011frencisi ve meslekta\u015f\u0131 olarak 20 y\u0131l kald\u0131. Platon’a olan sayg\u0131s\u0131 ve hayranl\u0131\u011f\u0131 her zaman m\u00fcthi\u015f olsa da, sonu\u00e7ta ili\u015fkilerinde bir kopu\u015fa neden olan farkl\u0131l\u0131klar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Platon’un \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerine Aristo, Assos’u (Assos, \u00c7anakkale’nin Ayvac\u0131k il\u00e7esinin yakla\u015f\u0131k 17 km. g\u00fcneyindeki Behramkale K\u00f6y\u00fc’nde yer alan bir antik kent.) terk etti. Bir filozof olan arkada\u015f\u0131 Xenocrates (M.\u00d6. 396 \u2013 M.\u00d6. 314) ile birlikte\u00a0Atarneus’a yerle\u015fti.\u00a0 Buraya, daha \u00f6nce yerle\u015fmi\u015f olan Platoncular\u0131n (Platon’un takip\u00e7ileri) aras\u0131na kat\u0131ld\u0131. Atarneus h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Hermias’\u0131n ye\u011feni Pythias ile evlendi.<\/p>\n
M.\u00d6. 342’de Aristo Philip taraf\u0131ndan y\u00f6netilen Makedonya’ya geri d\u00f6nd\u00fc. Orada B\u00fcy\u00fck \u0130skender olarak bilinen ve b\u00fct\u00fcn Pers \u0130mparatorlu\u011fu’nun efendisi olacak olan Alexander’a \u00f6\u011fretmen oldu. Aristo’nun elinde yeti\u015fen B\u00fcy\u00fck \u0130skender’in e\u011fitiminin i\u00e7eri\u011fi ile ilgili \u00e7ok az bilgi vard\u0131r, ancak Aristo’nun gen\u00e7 Alexander’a ne gibi siyasi tavsiyelerde bulundu\u011funu bilmek olduk\u00e7a ilgin\u00e7 olurdu. Ne yaz\u0131k ki o d\u00f6nemden geriye pek fazla bir\u015fey kalmam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fcy\u00fck \u0130skendere verdi\u011fi tavsiyelerin tek g\u00f6stergesi, filozofun \u0130skender’e Rumlar\u0131n lideri olmas\u0131 gerekti\u011fini, ancak tavsiyesini dinlemeyip barbarlar\u0131n (yabanc\u0131lar\u0131n) efendisi oldu\u011funu s\u00f6yleyen bir mektubun bir par\u00e7as\u0131nda bulunmu\u015ftur.<\/p>\n
Aristoteles M.\u00d6. 335 y\u0131l\u0131nda\u00a0\u0130skender’in Atina’daki temsilcisi olan Makedonyal\u0131 general Antipater’\u0131n korumas\u0131 alt\u0131nda bulunan Atina’ya d\u00f6nd\u00fc.\u00a0 Aristoteles, Apollon Lyceus tap\u0131na\u011f\u0131n\u0131n yak\u0131n\u0131nda bulunan Lyceum adl\u0131 kendi felsefe okulunu kurdu. Peripatetik Okulu olarak da bilinen bu okul, ad\u0131n\u0131 bir ucundan di\u011fer ucuna uzanan s\u00fctunlu y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f yolundan alm\u0131\u015ft\u0131r. Dersler sabah ve \u00f6\u011fleden sonra oturumlar\u0131na ayr\u0131ld\u0131. Sabahlar\u0131 daha zor olan derler ve \u00f6\u011fleden sonralar\u0131 daha kolay ve daha pop\u00fcler olanlar\u0131 i\u015fleniyordu. Aristo M.\u00d6. 323 y\u0131l\u0131nda B\u00fcy\u00fck \u0130skender’in \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadar okula kendisi\u00a0 liderlik etti. Makedonyal\u0131larla olan yak\u0131n ili\u015fkisi nedeniyle kendi g\u00fcvenli\u011finden duydu\u011fu endi\u015fe nedeniyle Atina’dan ayr\u0131ld\u0131 ve\u00a0Yunanistan’\u0131n Chalcis kentine gitti. Ertesi y\u0131l ba\u011f\u0131rsak problemleri nedeniyle \u00f6ld\u00fc.<\/p>\n
Aristo’nun miras\u0131 Diogenes Laertius’un yaz\u0131lar\u0131nda korunmu\u015ftur. Miras\u0131n\u0131 kar\u0131s\u0131 Pythias, k\u0131z\u0131, o\u011flunun yan\u0131 s\u0131ra k\u00f6lelerine b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Aristoteles \u00e7ok say\u0131da yaz\u0131 yazd\u0131, ancak \u00e7ok az\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar ula\u015fabildi. Aristoteles ba\u015flang\u0131\u00e7ta diyalog\u00a0 (konu\u015fma bi\u00e7imindeki yaz\u0131lar) formunda yazd\u0131 ve\u00a0Diyaloglar\u0131n \u00e7o\u011funu olu\u015fturan ilk yaz\u0131lar\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir Platon etkisi bulunmaktayd\u0131. \u00d6rne\u011fin Eudemus diyalogu, ruhun bedende hapsedildi\u011fi ve sadece, bedenin geride kald\u0131\u011f\u0131 zaman daha mutlu bir ya\u015fama sahip olaca\u011f\u0131 gibi Platonik g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc yans\u0131t\u0131r. Aristoteles’e g\u00f6re, \u00f6l\u00fcler ya\u015fayanlardan daha kutsanm\u0131\u015f ve mutludurlar ve \u00f6lmek, ger\u00e7ek bir eve d\u00f6nmektir.<\/p>\n
Aristo’nun yaz\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu Diogenes Laertius taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nd\u0131 fakat bunlar\u0131n ba\u015fl\u0131klar\u0131 biliniyor olsa da i\u00e7eriklerinin bir \u00e7o\u011fu kayboldu.<\/p>\n
Bu \u00f6nemli eserler aras\u0131nda Retorik, Eudemus (Ruh \u00dczerine), Felsefe \u00dczerine, Alexander, Sofistes, Adalet \u00dczerine, Zenginlik \u00dczerine, \u0130badet \u00dczerine ve E\u011fitim \u00dczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f olanlar\u0131 vard\u0131. Bunlar halk i\u00e7in yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00e7ok \u00e7e\u015fitli eserlerdi ve pop\u00fcler felsefi temalar\u0131 i\u015flemekteydi. Platon’un diyaloglar\u0131 \u015f\u00fcphesiz, baz\u0131lar\u0131 i\u00e7in ilham kayna\u011f\u0131yd\u0131, ancak Platon ile Aristo aras\u0131ndaki ters d\u00fc\u015fme, bu eserlerde de belli bir \u00f6l\u00e7\u00fcde kendini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n