Ala-el Ali ibn Muhammed (1403 – 1474), aslen Semerkant’l\u0131 daha sonra Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funda g\u00f6rev alm\u0131\u015f astronom, matematik\u00e7i ve fizik\u00e7idir. Timur \u0130mparatorlu\u011fu’nun 4. sultan\u0131 ve T\u00fcrk Matematik\u00e7i ve astronomi bilgini Ulu\u011f Bey’in en iyi \u00f6\u011frencilerinden biridir. Ali Ku\u015f\u00e7u, astronomi fizi\u011finin\u00a0 do\u011fal felsefeden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak geli\u015fmesine katk\u0131lar\u0131 ve D\u00fcnya’n\u0131n d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcne dair bilimsel inceleme ve deneysel kan\u0131tlar sunmas\u0131 ile olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. Ulu\u011f Bey’in \u00fcnl\u00fc eseri Zij-i-Sultani’ye ve Osmanl\u0131’da \u00e7e\u015fitli geleneksel \u0130slami ilimlerin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 konusundaki ilk merkezlerden biri olan Sahn-\u0131 Seman Medresesi’nin kurulu\u015funa katk\u0131lar yapm\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0Astronomi, matematik, dil bilim \u00fczerine \u00f6nemli bilimsel eserler ve ders kitaplar\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Ali Ku\u015f\u00e7u, bug\u00fcnk\u00fc \u00d6zbekistan’da, Semerkant \u015fehrinde 1403’te do\u011fmu\u015ftur. Ala al-D\u012bn Ali ibn Muhammed olan ismini Osmanl\u0131 zaman\u0131nda Ali Ku\u015f\u00e7u olarak de\u011fi\u015ftirdi. Ku\u015f\u00e7u soyad\u0131 Ali’nin babas\u0131 Muhammed’in Ulu\u011f Bey’in imparatorluk ku\u015flar\u0131n\u0131n bak\u0131c\u0131s\u0131 olmas\u0131na dayanmaktad\u0131r. Tarihi kaynaklar onun T\u00fcrk veya Fars oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir.<\/p>\n
Bursal\u0131 Kad\u0131zade Rumi,\u00a0Ghiyath al-Din Muhammad,\u00a0G\u0131yaseddin Cem\u015fid ve Hall-el E\u015fkal-i Ghammar’den dersler ald\u0131. Umman denizinde f\u0131rt\u0131nalar \u00fczerine bir ara\u015ft\u0131rma yapmak i\u00e7in \u0130ran’\u0131n Kerman b\u00f6lgesine ta\u015f\u0131nd\u0131.\u00a0Hall-e E\u015fkal-i Ghammar’\u0131 (Ay\u0131n D\u00f6nemlerine ait A\u00e7\u0131klamalar) ve \u015eerh-i Tecrid adl\u0131 eserlerini Kirman’da tamamlad\u0131.\u00a01423 y\u0131l\u0131nda Afganistan’\u0131n bat\u0131s\u0131nda bulunan Herat’a gitti ve Molla C\u00e2m\u00ee veya tam ad\u0131yla Nureddin Abdurrahman C\u00e2m\u00ee’ye astronomi dersleri verdi.<\/p>\n
Ba\u015far\u0131l\u0131 bir sultan olman\u0131n \u00f6tesinde, Ulu\u011f Bey bilim, matematik ve astronomi ile derinden ilgileniyordu. Semerkant G\u00f6zlemevi’ni 1429 y\u0131l\u0131nda kurmu\u015f ve zaman\u0131n\u0131n \u00fcnl\u00fc bilim adamlar\u0131n\u0131 Semerkant’ta \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in davet ediyordu. Semerkant’\u0131 bir astronomi ve matematik merkezine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek istiyordu.\u00a0Ali Ku\u015f\u00e7u, El-\u00c7a\u015fi, Bursal\u0131 Kad\u0131zade Rumi gibi zaman\u0131n \u00fcnl\u00fc alimleri bu g\u00f6zlemevi’nde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
Herat’ta bir s\u00fcre dersler verdikten sonra, Semerkant’a geri d\u00f6nd\u00fc.\u00a0 Ay ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 Ulu\u011f Bey’e sundu. Ulu\u011f Bey \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 o kadar etkileyici buldu ki, onu b\u00fcy\u00fck bir dikkatle dinledi. Daha sonra onu Semerkant G\u00f6zlemevi’nin m\u00fcd\u00fcr\u00fc olarak atad\u0131. Ali Ku\u015f\u00e7u, Ulu\u011f Bey’e d\u00fczenlenen suikaste kadar orada \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
Ulug\u00fcl Bey’in\u00a01449 y\u0131l\u0131nda kendi o\u011flu taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesinden sonra Ali Ku\u015f\u00e7u g\u00f6zlemevindeki g\u00f6revini b\u0131rakt\u0131. Herat’a, Ta\u015fkent’e ve son olarak Tebriz’e gitti. O zamanlar Herat’ta da H\u00fcseyin Baykara h\u00fck\u00fcm s\u00fcr\u00fcyordu. 1470 civar\u0131nda Tebriz’de, Akkoyunlular h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Uzun Hasan’\u0131n himayesi alt\u0131na girdi ve b\u00fcy\u00fckeli\u00e7ilik g\u00f6revine atand\u0131. Uzun Hasan kendisini Osmanl\u0131 Sultan\u0131 II. Mehmed’le bar\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri yapmas\u0131 i\u00e7in temsilci olarak g\u00f6nderdi.<\/p>\n
Matematik, t\u0131p ve astronomi, Osmanl\u0131 Devletinde \u0130slam biliminin temel disiplinleriydi. Fatih Sultan Mehmet’in bilim adamlar\u0131na ve entelekt\u00fcellere verdi\u011fi de\u011feri g\u00f6r\u00fcnce ve ald\u0131\u011f\u0131 davet \u00fczerine \u0130stanbul’a yerle\u015fti. Sultan II Mehmet taraf\u0131ndan \u0130stanbulda medreslerde \u00f6\u011fretmenlik yapmas\u0131 isteniyordu.<\/p>\n
Osmanl\u0131’n\u0131n e\u011fitim ve bilim kurumlar\u0131 olan Medreselerin geli\u015fimi, 15. ve 16. y\u00fczy\u0131llarda bilimsel ve k\u00fclt\u00fcrel hayat\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde etkilemi\u015ftir. Medreseler, topluma politik istikrar ve ekonomik refah getirdi. Bu durum hepsi \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndan gelen ve en iyi bilim insanlar\u0131n\u0131 \u0130stanbul’da gelip \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in cesaretlendirdi. Osmanl\u0131 medreselerinde aritmetik, geometri, cebir, astronomi, do\u011fa bilimleri, klasik fizik gibi matematik bilimleri, ilahi felsefe ve Kur’\u00e2n (tefsir) hakk\u0131ndaki yorumlar birlikte \u00f6\u011fretiliyordu.<\/p>\n
Fatih Sultan Mehmed’in ki\u015fili\u011fi, tavr\u0131 ve saltanat\u0131, di\u011fer bir\u00e7ok alan gibi bilimsel ya\u015fam a\u00e7\u0131s\u0131ndan kritik \u00f6neme sahiptir. Sultan, dini-felsefi tart\u0131\u015fmalara b\u00fcy\u00fck ilgi duymu\u015f ve bu konularla ilgili akademisyenler aras\u0131nda tart\u0131\u015fma ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Osmanl\u0131 Sultan\u0131’n\u0131n Ali Ku\u015f\u00e7u’ya Medreselerde \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 \u00f6nerisi beklenmedik bir iltifatt\u0131. Ali Ku\u015f\u00e7u \u015f\u00f6yle dedi:<\/p>\n
E\u011fer izin verirsen Tebriz’e geri d\u00f6nmek isterim. Buradaki varl\u0131\u011f\u0131m\u0131n ger\u00e7ek nedeni, Akkoyunlu H\u00fck\u00fcmdar\u0131 Sultan Hasan’\u0131n iyi niyet el\u00e7isi olmakt\u0131r. Bu daveti kabul etmeden \u00f6nce, bana g\u00fcvenip beni buraya yollayan Sultan\u0131m\u0131 bilgilendirmek ve iyi bir sonu\u00e7la g\u00f6revimi yerine getirdi\u011fime inanmam i\u00e7in geri d\u00f6nmem gerekiyor\u2026<\/p><\/blockquote>\n
Ali Ku\u015f\u00e7u’nu s\u00f6yledikleri Osmanl\u0131 H\u00fck\u00fcmdar\u0131 i\u00e7in makul g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. Bu nedenle, Ali Ku\u015f\u00e7u’nun Tebriz’e d\u00f6nmesine izin verildi. Se\u00e7kin matematik ve astronomi alimi Ali Ku\u015f\u00e7u s\u00f6z\u00fcn\u00fc tuttu. \u0130ki y\u0131l sonra Tebriz’den ayr\u0131ld\u0131 ve 1472’de \u0130stanbul’da Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmdar\u0131 taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131land\u0131.\u00a0\u0130stanbul’a giderken Ali Ku\u015f\u00e7u’ya yakla\u015f\u0131k 200 ki\u015finin e\u015flik etti\u011fi s\u00f6ylenmektedir.<\/p>\n
\u0130stanbul’a geldi\u011finde, gelecekte b\u00fcy\u00fck bir Osmanl\u0131 matematik\u00e7isi ve astronomu olacak olan o\u011flu Mirim \u00c7elebi ve torunu Ghutb al-D\u012bn Muhammed’i de yan\u0131nda getirdi. Ali Ku\u015f\u00e7u, 1470 y\u0131l\u0131nda \u0130stanbul’da II. Mehmed i\u00e7in Fars\u00e7a “risalah dar hay\u2019at” \u0131 besteledi. Ayr\u0131ca matematik alan\u0131nda Arap\u00e7a dilinde II. Mehmed’in Akkoyunlu Sultan\u0131, Uzun Hasan’a kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131 kazand\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnde tamamlam\u0131\u015f oldu\u011fu “Sharh e resalye Fathiyeh” ve “Resalye Mohammadiye” adl\u0131 eserini yazd\u0131. Daha sonra Nas\u00eer\u00fcddin T\u00fbs\u00ee’nin “Tejrid al-kalam” eseri \u00fczerine “Sharh e tejrid” i tamamlad\u0131. Bu \u00e7al\u0131\u015fma bilimsel toplulukta “Sharh e Jadid” olarak adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
Ali Ku\u015f\u00e7u, \u0130stanbul’da kendi medresesini kurdu ve Molla Sar\u0131 L\u00fctfi, Kiwam al-Din Qasim, Sinan El Din Yusuf, Haf\u0131z Muhammed ibn Ali gibi parlak bilim adamlar\u0131n\u0131 yeti\u015ftirdi.<\/p>\n
Ali Ku\u015f\u00e7u, 15. y\u00fczy\u0131lda Osmanl\u0131 Devleti tarihinde yeni bir bilim ve bilimsel geli\u015fim \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 ba\u015flatt\u0131. Eserleri \u00e7ok de\u011ferli bilgi kaynaklar\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. \u00d6l\u00fcm\u00fcnden sonra bile, eserleri uzun s\u00fcre okutuldu ve \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131ld\u0131.<\/p>\n
Ne yaz\u0131k ki, Ali Ku\u015f\u00e7u Sultan Mehmed II i\u00e7in sadece iki y\u0131l \u00e7al\u0131\u015fabildi. 16 Aral\u0131k 1474’teki beklenmedik \u00f6l\u00fcm\u00fc\u00a0Osmanl\u0131’da astronominin geli\u015fimine sekte vurdu. Mezar\u0131 \u0130stanbul Ey\u00fcp mezarli\u011finda bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n
Astronomiye Katk\u0131lar\u0131<\/h3>\n
Ali Ku\u015f\u00e7u, Nas\u00eer\u00fcddin T\u00fbs\u00ee<\/strong>‘nin gezegenlere ait modelini geli\u015ftirdi ve Merk\u00fcr i\u00e7in alternatif bir gezegen modeli sundu. Ayn\u0131 zamanda Ulu\u011f Bey’in Semerkant G\u00f6zlemevi’nde \u00e7al\u0131\u015fan astronomlardan biriydi ve orada derlenen “Zij-i-Sultani” adl\u0131 esere katk\u0131da bulundu. Ali Ku\u015f\u00e7u, Zij’e yapt\u0131\u011f\u0131 katk\u0131lara ek olarak, ikisi Fars’\u00e7a, yedisinde de Arap\u00e7a olmak \u00fczere dokuz eser yazd\u0131.\u00a0Ku\u015f\u00e7u’nun iki eserinin Latince \u00e7evirisi, Aritmetik Sistem ve Astronomi Sisemi olarak 1650 y\u0131l\u0131nda John Greaves taraf\u0131ndan yay\u0131nland\u0131.<\/p>\n
Felsefe ile Astronomi’nin S\u00f6zde Ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/h4>\n
Ali Ku\u015f\u00e7u’nun en \u00f6nemli astronomik \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, Felsefe ile Astronomi’nin S\u00f6zde Ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile ilgilidir. Aristotelesizm’in astronomi \u00fczerindeki etkilerine\u00a0 kar\u015f\u0131 olan \u0130slam ilahiyat\u00e7\u0131lar\u0131n etkisi ile, Ku\u015f\u00e7u Aristo<\/a>\u00a0fizi\u011fini reddetti ve \u0130slam felsefesinden do\u011fal felsefeyi\u00a0tamamen ay\u0131rd\u0131 ve astronominin tamamen ampirik (deneysel) ve matematiksel bir bilim haline gelmesine katk\u0131 sa\u011flad\u0131. Zaman\u0131 i\u00e7in, Aristotelist hareketsiz bir D\u00fcnya fikrine alternatifler \u00fczerine ara\u015ft\u0131rma yapt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde bulduklar\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131yd\u0131. D\u00fcnya’n\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc i\u00e7in kuyruklu y\u0131ld\u0131zlar \u00fczerindeki g\u00f6zlemleri yoluyla ampirik kan\u0131tlar buldu ve spek\u00fclatif felsefe yerine deneysel kan\u0131tlar temelinde, hareket eden D\u00fcnya teorisinin dura\u011fan D\u00fcnya teorisi kadar do\u011fru olabilece\u011fi sonucuna vard\u0131.<\/p>\n
Ku\u015f\u00e7u, astronomlar\u0131n Aristo fizi\u011fine ihtiyac\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve asl\u0131nda do\u011fal filozoflardan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak kendi fiziksel ilkelerini olu\u015fturmas\u0131 gerekti\u011fini “\u00f6nerdi. Aristoteles’in dura\u011fan bir D\u00fcnya kavram\u0131n\u0131 reddetmesinin yan\u0131 s\u0131ra Ku\u015f\u00e7u, g\u00f6kbilimcilerin,\u00a0g\u00f6ksel cisimlerin tek tip dairesel olarak hareket etti\u011fine dair Aristo anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 terk etmeleri gerekti\u011fini ileri s\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n