{"id":2948,"date":"2015-03-12T06:08:21","date_gmt":"2015-03-12T04:08:21","guid":{"rendered":"http:\/\/www.ilkkimbuldu.com\/?p=2948"},"modified":"2018-02-22T22:08:02","modified_gmt":"2018-02-22T20:08:02","slug":"izafiyet-teorisini-kim-buldu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.ilkkimbuldu.com\/?p=2948","title":{"rendered":"\u0130zafiyet Teorisini kim buldu"},"content":{"rendered":"

\u0130zafiyet yada g\u00f6relilik teorisi esas olarak zaman ve uzayla ilgilenen ve onlara daha genel bir bak\u0131\u015fla, fiziksel olaylar\u0131 a\u00e7\u0131klayan bir teoridir. Albert Einstein<\/strong><\/a> taraf\u0131ndan ortaya konan bu teori, Kuantum teorisi gibi yirminci y\u00fczy\u0131lda fizikte \u00f6nemli bir de\u011fi\u015fiklik meydana getirmi\u015ftir.<\/p>\n

Bat\u0131da ilk zamanlar kabul edilen, d\u00fcnyan\u0131n sabit ve kainat\u0131n merkezi olu\u015fu fikri daha sonra terk edildi\u011finde neyin s\u00e2bit oldu\u011fu sorusu ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Newton kendi ifade etti\u011fi hareket kanunlar\u0131ndan, hareketsiz olman\u0131n \u00f6zel bir anlam\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015ftur.<\/p>\n

\u0130zafiyet teorisine g\u00f6re, tam hareketsiz olma diye bir \u015feyin herhangi bir anlam\u0131 yoktur ve d\u00fczg\u00fcn hareketler hep birbirlerine g\u00f6re izaf\u00ee (ba\u011fl\u0131 bulundu\u011fu \u015fey ile de\u011fi\u015fen) olarak belirirler. Uzay\u0131n derinliklerinde tasavvur edilen bir uzay arac\u0131ndaki kimsenin herhangi bir hareket tesiri hissetmedi\u011finden \u201chareketsiz\u201d oldu\u011funu iddi\u00e2 etmesi, onun yan\u0131ndan ge\u00e7en motoru durdurulmu\u015f ve d\u00fczg\u00fcn bir h\u0131zla hareket eden uzay arac\u0131n\u0131n sahibinin ayn\u0131 iddiada bulunmas\u0131ndan farkl\u0131 de\u011fildir. Her ikisinin de \u201chareketsiz\u201d olma iddias\u0131 do\u011fru de\u011fildir.<\/p>\n

\u00d6zel izafiyet teorisi<\/h2>\n

1905 y\u0131l\u0131nda Einstein \u015fimdi \u201c\u00d6zel \u0130zafiyet Teorisi\u201d diye isimlendirilen teoriyi ortaya koydu. Bu sanki birbirine z\u0131t d\u00fc\u015fen iki kabule dayanmaktayd\u0131:<\/p>\n

    \n
  1. \u0130zafiyet prensibi olarak bilinen d\u00fczg\u00fcn hareketin izafi olmas\u0131<\/li>\n
  2. D\u00fczg\u00fcn harekette \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n h\u0131z\u0131 her do\u011frultuda ayn\u0131 olmas\u0131.<\/li>\n<\/ol>\n

    Bu her iki post\u00fclat Michelson-Morley taraf\u0131ndan yap\u0131lan ve di\u011fer deneylerle de g\u00f6zlenmi\u015ftir. Buna g\u00f6re \u0131\u015f\u0131k kayna\u011f\u0131na yakla\u015fan veya ondan uzakla\u015fan i\u00e7in \u0131\u015f\u0131k h\u0131zlar\u0131, her ne kadar kayna\u011fa do\u011fru ko\u015fan daha b\u00fcy\u00fck bir \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131 beklerse de, ayn\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6re \u0131\u015f\u0131\u011fa yeti\u015fmek i\u00e7in hareket eden bir kimseden, \u0131\u015f\u0131k kendi s\u00e2bit h\u0131z\u0131 ile ka\u00e7acakt\u0131r. Sonu\u00e7 olarak hi\u00e7bir cisim \u0131\u015f\u0131ktan h\u0131zl\u0131 hareket edemez.<\/p>\n

    Bu kabullerden hareket eden Einstein, ilk \u00f6nce iki olay\u0131n ayn\u0131 zamanda meydana gelme kavram\u0131n\u0131 ele alm\u0131\u015ft\u0131r. Bunu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in uzay\u0131n derinliklerindeki bir uzay gemisinde tam ortada durup her iki uca ayn\u0131 zamanda ula\u015facak bir \u0131\u015f\u0131k g\u00f6nderelim. Uzay gemisi ile ayn\u0131 y\u00f6nde hareket eden bir ba\u015fka uzay gemisinde bulunan kimse, bunun b\u00f6yle olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edecektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ona g\u00f6re uzay arac\u0131n\u0131n \u00f6n k\u0131sm\u0131na \u0131\u015f\u0131k daha \u00e7abuk eri\u015fecektir. Bunun sonucunda farkl\u0131 yerlerde ayn\u0131 zamanda olma, mutlak de\u011fil tamamen g\u00f6zlemciye g\u00f6re izaf\u00eedir. Buna ba\u011fl\u0131 olarak mesafenin de izaf\u00ee (ba\u011f\u0131l= r\u00f6latif) bir b\u00fcy\u00fckl\u00fck oldu\u011fu sonucuna var\u0131l\u0131r.<\/p>\n

    Zaman ve uzaya giren izafiyet kavram\u0131, bunlardan t\u00fcretilen h\u0131z ve ivmeyi de de\u011fi\u015ftirecektir. Buradan devamla kuvvet, enerji, i\u015f ve k\u00fctle tariflerini de buna g\u00f6re de\u011fi\u015ftirmek gerekir. \u0130zafiyet teorisinin ac\u00e2ib g\u00f6r\u00fclen sonu\u00e7lar\u0131 vard\u0131r. Bunlardan biri, hareket eden cisimlerde sath\u0131n yava\u015flamas\u0131d\u0131r. Hareket eden cisimler, etmeyenlere daha a\u011f\u0131r gelecektir. Burada me\u015fhur E= mc2 form\u00fcl\u00fc elde edilir ki, bu, enerjinin k\u00fctle ile \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131n\u0131n karesinin \u00e7arp\u0131m\u0131na e\u015fit oldu\u011funu bildirir. D\u00fc\u015f\u00fck h\u0131zlarda (20.000 km\/saat bir d\u00fc\u015f\u00fck h\u0131z\u00a0 say\u0131lmaktad\u0131r.) izafiyetin tesirleri \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr. Ancak, \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na (300.000 km\/saniye) yak\u0131n h\u0131zlarda bu etkiler olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fckt\u00fcr.<\/p>\n

    Einstein\u2019a g\u00f6re d\u00fczg\u00fcn hareketin uzay-zaman \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc, daha \u00f6nce ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak Lorentz taraf\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lan bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmle ilgilidir. Lorentz d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc, Einstein\u2019\u0131n iki post\u00fclat\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak ortaya koymu\u015ftur. Lorentz d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcnde, uzay ve zaman birbirine ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. 1907\u2019de Einstein\u2019\u0131n matematik hocas\u0131 H. Minkowski, Lorentz d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fcn matematik formuna sahip oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Bu ise, Einstein\u2019\u0131n teorisinin d\u00f6rt boyutlu \u201cuzay-zaman\u201d cinsinden ifade edilebilece\u011fini a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7ekte, zaman\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc boyut olarak al\u0131nmas\u0131 olduk\u00e7a eskidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir hareketin belirtilmesinde uzay koordinatlar\u0131 yan\u0131nda zaman\u0131n da verilmesi gerekir.<\/p>\n

    Isaac Newton<\/a>\u2019un teorisine\u00a0 g\u00f6re zaman b\u00fct\u00fcn g\u00f6zlemcilere g\u00f6re mutlak bir b\u00fcy\u00fckl\u00fckt\u00fcr. Bunun sonucu d\u00f6rt boyutlu kavram\u0131 bir \u00fc\u00e7 boyutlu uzay ve bir boyutlu zaman par\u00e7as\u0131na ay\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Minkowski\u2019ye g\u00f6re d\u00f6rt boyutlu uzay tamamen \u00fc\u00e7 boyutlu uzayda oldu\u011fu gibidir, zaman bir farkl\u0131l\u0131k meydana getirmez.<\/p>\n

    Genel izafiyet teorisi<\/h2>\n

    D\u00fczg\u00fcn hareket eden bir kimse, harekette oldu\u011funu kendi arac\u0131nda yapaca\u011f\u0131 deneylerle belirleyemez. Ancak, harekette ivme varsa, bu hareket eden taraf\u0131ndan hissedilir. Bu sonu\u00e7lar, 1907\u2019den itibaren Einstein\u2019\u0131n dikkatini \u00e7ekmi\u015fti: Neden sadece d\u00fczg\u00fcn hareket relatif (izaf\u00ee) ve ivme mutlakt\u0131? Bunlar\u0131n yan\u0131nda Newton\u2019un kanunlar\u0131 yeni uzay ve zaman kavram\u0131yla uyu\u015fmamaktayd\u0131. B\u00e2z\u0131 fizik\u00e7iler al\u0131\u015f\u0131la gelen yolu deneyerek bu uyu\u015fumu sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Einstein ise, k\u00fctle \u00e7ekiminin ivme ile birle\u015ftirilmesi gerekti\u011fi kanaatindeydi.<\/p>\n

    Galileo, Pisa kulesinde yapt\u0131\u011f\u0131 deneyde, hafif ve a\u011f\u0131r cisimlerin ayn\u0131 ivme ile d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermi\u015ftir. Einstein bu deneyin \u00f6nemini kavram\u0131\u015f ve bunu genel izafiyet teorisinin temeli yapm\u0131\u015ft\u0131r. Uzay\u0131n derinliklerinde iken s\u00fcr\u00fcc\u00fc, a\u011f\u0131rl\u0131ks\u0131z oldu\u011funu hisseder. Ancak ara\u00e7 ivme ile harekete ba\u015flarken, i\u00e7indeki a\u011f\u0131rl\u0131k hissini fark eder. Etraftaki b\u00fct\u00fcn y\u00fczey cisimler bu halde harekete ters y\u00f6nde d\u00fc\u015ferler. Einstein, bu olay\u0131n uzay arac\u0131n\u0131n \u00fcniform k\u00fctle \u00e7ekiminde bulunurken de ortaya \u00e7\u0131kabilece\u011fini fark etmi\u015fti. Bunun sonucu olarak \u201ce\u015fde\u011ferlik\u201d prensibini ortaya koymu\u015ftur. Buna g\u00f6re d\u00fczg\u00fcn ivme ile d\u00fczg\u00fcn k\u00fctle \u00e7ekimi hi\u00e7bir vas\u0131ta ile ay\u0131rt edilemez. \u0130\u00e7inde bulunan bir kimse, uzay arac\u0131na yandan gelen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n, arac\u0131n arka taraf\u0131na do\u011fru e\u011fildi\u011fini g\u00f6recektir. Ayr\u0131ca zaman, ivme ve k\u00fctle\u00a0 \u00e7ekimi ile de\u011fi\u015fecektir.<\/p>\n

    Einstein, izafiyet prensibini d\u00fczg\u00fcn hareketten t\u00fcm harekete geni\u015fletmi\u015ftir. Newton, G\u00fcne\u015f etraf\u0131ndaki gezegenlerin hareketini, koydu\u011fu hareket kanunlar\u0131na dayanarak a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r. Burada Newton, k\u00fctle \u00e7ekimi kuvvetine ihtiya\u00e7 duymu\u015ftu. Einstein ise gezegenlerin y\u00f6r\u00fcngelerini, G\u00fcne\u015fin k\u00fctle \u00e7ekimi sonucu e\u011frili\u011fe sahip olan d\u00f6rt boyutlu uzay-zaman koordinat tak\u0131m\u0131nda en k\u0131sa yol prensibinden hareketle elde etmi\u015ftir. Bu \u015fekilde elde edilen y\u00f6r\u00fcngeler Newton\u2019unki ile hemen hemen ayn\u0131 idi. Ancak Merk\u00fcr\u00a0 gezegeninde Einstein eliptik y\u00f6r\u00fcngenin b\u00fcy\u00fck ekseninin y\u00fczy\u0131lda 43 saniye d\u00f6nece\u011fini vermi\u015fti. Ger\u00e7ekte de bu \u00e7ok eskiden g\u00f6zlenmi\u015f, fakat a\u00e7\u0131klanamam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

    Einstein\u2019a g\u00f6re \u0131\u015f\u0131k, uzay\u0131n e\u011frilikli olmas\u0131ndan dolay\u0131 k\u00fctle \u00e7ekimi taraf\u0131ndan sapt\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca G\u00fcne\u015fteki atomlar, yery\u00fcz\u00fcndekine nazaran daha yava\u015f titre\u015fmektedir ki, bu olay k\u0131z\u0131la kayma olarak isimlendirilmi\u015ftir. B\u00fct\u00fcn bu sonu\u00e7lar g\u00f6zlenmi\u015ftir.
    \n1917\u2019de Einstein, teorisini b\u00fct\u00fcn evrene tatbik etti ve b\u00f6ylece \u00e7ok de\u011fi\u015fik bir yakla\u015f\u0131m elde edilmi\u015f oldu. 1918 de Hermann Weyl, k\u00fctle \u00e7ekimini, d\u00f6rt boyutlu uzay\u0131n bir esas\u0131 oldu\u011fu fikrinden, elektromagnetik kuvvetlere bir geometrik yorum getirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Bu \u00e7al\u0131\u015fma ile n\u00fckleer k\u00fctle \u00e7ekimi ve magnetik kuvvetleri birle\u015ftirecek bir teori aranmas\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

    \u00d6zel izafiyet teorisinin ba\u015far\u0131lar\u0131ndan biri de P. A.M. Dirac\u2019\u0131n elektronun izafi Kuvantum teorisi ve Kuvantum elektrodinamik\u2019tir. Bu, fizikte \u00f6nemli pratik sonu\u00e7lar\u0131n elde edilmesine sebeb olmu\u015ftur. Ancak, b\u00fct\u00fcn bilimsel ve felsef\u00ee \u00f6nemine ra\u011fmen, genel teori bilimsel ana \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kald\u0131. Sebebi de, uzay\u0131n e\u011frili\u011finden dolay\u0131 ortaya \u00e7\u0131kan tesirlerin \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck olmas\u0131d\u0131r. Genel teorinin ana
    \ntatbikat alan\u0131 astronomi olmu\u015ftur. \u00c7ekirdek fizi\u011fi de teorinin uyguland\u0131\u011f\u0131 alanlardan biridir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    \u0130zafiyet yada g\u00f6relilik teorisi esas olarak zaman ve uzayla ilgilenen ve onlara daha genel bir bak\u0131\u015fla, fiziksel olaylar\u0131 a\u00e7\u0131klayan bir teoridir. Albert Einstein taraf\u0131ndan ortaya konan bu teori, Kuantum teorisi…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[92],"tags":[1540,2696,2693,2694,2695,1538],"class_list":["post-2948","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bilim","tag-albert-einstein","tag-gorelilik","tag-gorelilik-kurami","tag-gorelilik-teorisi","tag-izafiyet","tag-izafiyet-teorisi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.ilkkimbuldu.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2948"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.ilkkimbuldu.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.ilkkimbuldu.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ilkkimbuldu.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ilkkimbuldu.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2948"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.ilkkimbuldu.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2948\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9834,"href":"https:\/\/www.ilkkimbuldu.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2948\/revisions\/9834"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.ilkkimbuldu.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2948"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ilkkimbuldu.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2948"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ilkkimbuldu.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2948"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}